{"id":7725,"date":"2025-06-08T12:10:01","date_gmt":"2025-06-08T11:10:01","guid":{"rendered":"https:\/\/www.clwydianrangeanddeevalleyaonb.org.uk\/article\/castles-and-historical-sites\/"},"modified":"2025-09-13T12:12:59","modified_gmt":"2025-09-13T11:12:59","slug":"castles-and-historical-sites","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/www.clwydianrangeanddeevalleyaonb.org.uk\/cy\/article\/castles-and-historical-sites\/","title":{"rendered":"Cestyll a Safleoedd Hanesyddol"},"content":{"rendered":"\n

Y Gop<\/h3>\n\n\n\n

Carnedd y Gop yw heneb gynhanesyddol fwyaf Cymru. Mae\u2019n amhosib\u2019 methu\u2019r garnedd neolithig enfawr.\u00a0 Yn codi rhyw 12m ar ben y Gop, sydd ei hun dros 840 troedfedd o uchder, a thua 75\u201380m ar draws, mae\u2019r garnedd anferthol yma\u2019n amlwg o\u2019r tir o\u2019i hamgylch. O\u2019i phen, mae modd gweld mynyddoedd Eryri, cadwyn Bryniau Clwyd yn ymestyn tua\u2019r de, y Gogarth yn Llandudno a\u2019r bae i\u2019r Gorllewin. Yn sicr, mae golygfa aruthrol i\u2019w gweld o\u2019r llwyfan calchfaen yma ar arfordir y gogledd, yn agos at Brestatyn.<\/p>\n\n\n\n

Ychydig iawn rydym yn ei wybod am y Gop, yn enwedig o gymharu ag enghreifftiau o Loegr, fel Silbury Hill yn Wiltshire sy\u2019n rhan o Safle Treftadaeth y Byd UNESCO Avebury. Yn y bedwaredd ganrif y bymtheg y gwnaed yr unig waith cloddio sydd wedi\u2019i wneud ar yr heneb, a suddwyd siafft i\u2019w chanol. Ni chafwyd llawer o wybodaeth am ei phwrpas gwreiddiol o hynny ond roedd yn amlwg yn lle o arwyddoc\u00e2d enfawr. Mae gwaith cloddio yn ogof neolithig y Gop wedi datgelu esgyrn dynol, fflintiau cynhanesyddol a chrochenwaith.<\/p>\n\n\n\n

Darganfod mwy am Y Gop.<\/a><\/p>\n\n\n\n

\"Valle<\/figure>\n\n\n\n

<\/a>Abaty Glyn Y Groes<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

Mae Abaty Glyn Y Groes, sydd wedi\u2019i amgylchynu \u00e2\u2019r bryniau, ymysg llefydd hanesyddol mwyaf hyfryd Sir Ddinbych, ac yn un o\u2019r mynachlogydd canoloesol sydd wedi ei gadw orau yng Ngogledd Cymru. Ac yntau wedi ei ddarganfod \u201cymhell o gynefin dyn\u201d yn 1202 gan dywysog lleol Cymraeg, roedd ei fynachod yn Sistersiaid gwisg wen. Roedd Abaty Glyn Y Groes unwaith yr abaty ail cyfoethocaf yng Nghymru ar \u00f4l Tyndyrn ac roedd rhywun yn byw ynddo hyd ddiddymiad mynachlogydd yn 1537.<\/p>\n\n\n\n

Ymhlith nifer o nodweddion cofiadwy mae blaen gorllewinol yr eglwys, gyda\u2019i rhosffenestr uwchben ffenestri lansed pigfain triphlyg, a\u2019r cabidyldy cromennog hyfryd. Mae ystafell gysgu\u2019r mynachod a\u2019r pwll pysgod tu hwnt i\u2019r adfeilion helaeth hefyd yn werth eu gweld. Ond nid gwers am saern\u00efaeth eglwysig ganoloesol yn unig yw Glyn Y Groes. Mae ymweliad \u00e2\u2019r safle diddorol yma yn dwyni gof fywydau mynachod Sistersaidd \u2013 bugeiliaid defaid llwyddiannus a chefnogwyr brwdfrydig o ddiwydiant Cymru.<\/p>\n\n\n\n

Abaty Valle Crucis Abbey yn y 14eg ganrif<\/a>.
Cerdd i Abaty Valle Crucis<\/a>.
Cynlluniwch ymweliad<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

\"Chirk<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Castell Y Waun<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

Castell Y Waun, a gafodd ei gwblhau yn 1310, yw\u2019r castell Cymreig olaf o deyrnasiad Edward I sydd dal yn cael ei breswylio heddiw \u2013 bu pobl yn byw ynddo\u2019n barhaus dros y 700 mlynedd diwethaf.<\/p>\n\n\n\n

Mae nodweddion o\u2019r hanes hir yma yn cynnwys t\u0175r a daeargell ganoloesol, Oriel Hir o\u2019r 17eg ganrif, rhandai gwladwriaeth o\u2019r 18eg ganrif, neuadd gweision a golchdy hanesyddol.<\/p>\n\n\n\n

Mae\u2019r gaer orymdeithiol fawreddog hon gyda\u2019i thyrrau crwn yn mynnu golygfeydd dros naw sir. Mae ei gerddi \u2013 a enillodd bleidlais yr ardd gorau yn Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol \u2013 yn cynnwys ywen gyffredin, ffiniau llysieuol, a gerddi llwyn a cherrig.<\/p>\n\n\n\n

Mae\u2019r parcdir yn darparu cynefin ar gyfer infertebratau prin, blodau gwyllt ac yn cynnwys nifer o goed llawn dwf. Hefyd rhai giatiau haearn crefftus a wnaed yn 1719 gan y brodyr Davies.<\/p>\n\n\n\n

Cerdd i\u2019r Waun.<\/a>
Cynlluniwch ymweliad.<\/a><\/p>\n\n\n\n

\"Dinas<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Castell Dinas Br\u00e2n<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

Yn coroni ar ben mynydd creigiog dros Langollen, mae Castell Dinas Br\u00e2n \u2013 \u2018the Crow\u2019s Fortress\u2019 \u2013 yn un o\u2019r cadarnleoedd mwyaf dramatig a llawn chwedlau ym Mhrydain. Wedi\u2019i leoli yng nghornel caer Oes Yr Haearn, mae\u2019n un o\u2019r ychydig o gestyll carreg Cymreig sydd dal i sefyll, a adeiladwyd yn y 13eg Ganrif gan Gruffudd ap Madoc, rheolwr gogledd Powys.<\/p>\n\n\n\n

Wedi\u2019i amgylchynu gan ffos wedi\u2019i thorri \u00e2 cherrig ac ochrau serth, mae\u2019r rhain yn cynnwys adfeilion porthdy, gorthwr, a \u2018th\u0175r Cymreig\u2019 wedi\u2019i siapio fel D. Wrth edrych yn agosach, gellir gweld nodweddion tebyg i blaster wal, lle t\u00e2n, a hyd yn oed toiledau en-suite, yn dangos ei fod unwaith yn ogoneddus a gyda phob cyfleuster, yn ogystal \u00e2 chaer wedi\u2019i amddiffyn yn dda.<\/p>\n\n\n\n

Fodd bynnag, prin 20 mlynedd y bu Dinas Br\u00e2n yn weithredol. Dechreuodd yn yr 1260au a fe\u2019i gadawyd a\u2019i llosgwyd gan ei amddiffynwyr Cymraeg yn 1277. Yna cafodd ei warchod am gyfnod byr gan y Saeson \u2013 a nododd y Cadlywydd \u201cthere is no stronger Castle in all Wales, nor has England a greater.\u201d Ond fe sicrhaodd ei anhygyrchedd ei fod wedi cael ei adael eto i\u2019r brain, a dyna lle cafodd ei enw.<\/p>\n\n\n\n

Gwylio animeiddiad digidol o\u2019r trigfannau ar Ddinas Br\u00e2n.<\/p>\n\n\n\n

\n