Tremeirchion
Mae’r ardal o amgylch Tremeirchion wedi’i orchuddio â beddrodau o’r Oes Efydd, megis Beddrodau Crwn Criafol a’r ddau feddrod crwn ar Foel Maen Efa, a gall hyn ddynodi parhad mewn anheddiad o’r hen oesoedd.
Roedd yr ardal yn rhan o diroedd traddodiadol teulu Salusbury a’r Barwniaid Cotton. Roedd teulu pwerus Salusbury, yn un o linachau perchen tir mwyaf nodedig Cymreig yn y cyfnod Sioraidd.
Daeth Tremeirchion yn enwog yn y 19eg ganrif gynnar pan gafodd yr ogofâu yn Ffynnon Beuno eu cloddio am y tro cyntaf a darganfuwyd offer fflint ac esgyrn rhinoseros blewog, mamoth a hiena o’r Oes Iâ, rhai o’r dystiolaeth gynharaf o fodolaeth ddynol yng Nghymru.
Mae Christi Corpus, yn dyddio’n ôl i’r 12fed ganrif. Yn y fynwent gron Geltaidd, mae coeden ywen 800 mlwydd oed a chroes Geltaidd o’r 14eg ganrif. Mae Hester Lynch Thrale Piozzi (Salusbury gynt), awdur Cymreig poblogaidd wedi’i chladdu yma. Roedd hi’n byw yn y fila neoglasurol gerllaw, Brynbella.
Mae Tremeirchion hefyd yn gartref i Goleg Sant Beuno, coleg Jeswit lle astudiodd y bardd Fictoraidd a’r offeiriad Jeswit Gerard Manley Hopkins. Mae’r adeilad yn adeilad rhestredig Gradd II* ac yn Gofeb Hanesyddol Gymreig, lle mae enciliadau ysbrydol bellach yn cael eu cynnal.
Darganfyddwch fwy:
Ruallt
Mae pentref Rhuallt yn bentref bach hynod i’r gogledd o’r A55 yn disgyn yn bennaf o fewn cymuned Tremeirchion. Mae’r pentref ei hun wedi’i leoli ar hen ffordd Rufeinig rhwng Caer (Deva) a Chaerhun (Canovium). Mae pwyntiau o ddiddordeb gerllaw yn cynnwys colomendy yn Neuadd Rhuallt o’r 17eg ganrif a mwynglawdd plwm Pennant. Darganfyddwch fwy yma.
Bodfari
Mae Bodfari yn bentref bach sydd wedi’i leoli mewn bwlch golygfaol ym mryniau Clwyd, gyda’r Afon Chwiler yn llifo trwyddo a bryngaer Foel y Gaer ar y bryn uwchben.
Mae Bodfari wedi bod yn anheddiad ers yr hen amser, ac mae hyn i’w weld o’r fryngaer; mae arteffactau o’r Oes Efydd a Rhufeinig wedi cael eu darganfod; ac roedd wedi’i gynnwys yn llyfr Dydd y Farn o 1086.
Roedd presenoldeb Eglwys wedi’i gofnodi cyn diwedd yr 11eg ganrif. Heddiw gwelwch Eglwys San Steffan, wedi’i amgylchynu gan adeiladau o’r 17eg a’r 18fed ganrif. Mae’r Eglwys ei hun yn nodedig yn sgil y tŵr canoloesol a’r agoriadau siambr cloch perpendicwlar, ac ailadeiladwyd y gweddill ym 1865. Yn yr Eglwys mae Caban Pererinion (ar agor 10-4pm) lle gall gerddwyr fynd i mewn a gwneud diodydd poeth a byrbryd yn gyfnewid am gyfraniad bach i’r Eglwys.
Mae Tafarn Dinorben Arms yn dyddio’n ôl o leiaf 1640, ac yn hanesyddol roedd yn arhosfan ar gyfer pererinion, ac yna daeth yn rhan o ystâd yr Arglwydd Dinorben, Barwn 1af Dinorben. Mae arwydd y dafarn yn dangos ei arfbais.
Cafodd pentrefan Sodom gerllaw ei amlygu’n ddiweddar mewn llyfr newydd ‘On a Dark Night with Enough Wind’. Mae’r llyfr yn giplun o’r ffordd draddodiadol o fyw, casglodd yr awdur, Lilla Pennant yr hanesion llafar yn y 1980au, yn y gymuned lle cafodd ei magu. Mae’r llyfr yn portreadu ffordd o fyw cudd y bobl ar y copaon, eu dewder, dyfeisgarwch a ffraethineb.
Afonwen
Ar ymyl y Dirwedd Genedlaethol, dewch o hyd i Afonwen, pentref bach wedi’i leoli ar hen Ffordd Caer i Gaergybi o’r 17eg ganrif, ac yn agos i Afon Chwiler.
Roedd melin bapur wedi’i leoli ar yr afon, ar ddiwedd y 18fed ganrif, mae’r adeiladau hyn bellach wedi’u hymgorffori i Ganolfan Grefftau a Hen Bethau Afonwen. Gallwch barhau i weld nodweddion Gorsaf Caerwys, 1869-1962, a adeiladwyd yn Afonwen ar Reilffordd yr Wyddgrug i Ddinbych.
Ddôl
Ymhellach ar hyd ymyl y Dirwedd Genedlaethol, dewch o hyd i bentrefan bach Ddôl rhwng Afonwen ac Ysceifiog.
Roedd bwthyn Ddôl Afon unwaith yn dolldy ac yn debygol o fod wedi’i adeiladu yn hwyr yn y ddeunawfed ganrif. Mae bwthyn Ddôl Afon wedi’i restru fel tolldy prin gan gadw cymeriad o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Nodwedd arall yw Capel Methodistaidd Ddôl Afonwen a adeiladwyd gyntaf ym 1830 ac fe gafodd ei ailadeiladu ym 1884. Erbyn diwedd yr ugeinfed ganrif roedd Ddôl Afonwen wedi dirywio. Mae’r Ddôl Uchaf yn enw hanesyddol cyn i’r ardal gael ei ddefnyddio fel chwarel twffa (math o galchfaen) a phwll marl yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Mae Gwarchodfa Natur Ddôl Uchaf bellach ar hen safle’r chwarel ac fe gaiff ei reoli gan Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru. Heddiw mae’n ffynnu fel clytwaith o goetir, glaswelltir, pyllau ac afonydd yn llawn bywyd gwyllt. Mae’r pridd sy’n llawn calchfaen yn creu’r amodau perffaith ar gyfer glaswelltir blodau gwyllt. Mae nodweddion daearegol anarferol y safle (gweddillion clai marl wedi’i adael yn dilyn gwaith chwarela) yn helpu i gipio dŵr glaw, gan ffurfio pyllau a ffefrir gan dair rhywogaeth gynhenid o fadfall – madfall ddŵr gyffredin, madfall ddŵr balfog a’r fadfall ddŵr gribog – yn ogystal â neidr y glaswellt a nifer o weision y neidr.
Nannerch
Mae pentref Nannerch wedi’i leoli ar droed Bryniau Clwyd. Mae cymuned gref a hanes cyfoethog yma.
Mae’r enw ei hun yn cyfuno elfennau ‘nant’ ac ‘erch’. Cafodd yr enw ei roi i’r Eglwys ac anheddiad y pentref mor gynnar â 1254, a hefyd i’r nant a oedd yn llifo i lawr y dyffryn. Gellir tybio tarddle llawer cynharach, gan fod siâp a lleoliad y fynwent yn awgrymu tarddle o’r canoloesoedd cynnar.
Darganfyddwch fwy: